Hoe kunnen fitnesscentra aandacht besteden aan mentale gezondheid?

Mentale gezondheid staat onder druk in Nederland.

NL Actief droeg dit jaar bij aan een onderzoek van het Mulier Instituut naar hoe fitnesscentra in de praktijk aandacht besteden aan mentale gezondheid. De uitkomsten geven je niet alleen inzicht, maar ook concrete handvatten om hier morgen al mee aan de slag te gaan.

Belangrijkste inzichten uit het onderzoek 💛

• Fitness is de meest beoefende sport van Nederland, maar mentale gezondheid wordt door fitnessers zelf nog relatief weinig genoemd als reden om te sporten. 
• Acht fitnesscentra vertelden in interviews hoe zij in de praktijk aandacht besteden aan mentale gezondheid, van intakegesprek tot nazorg.
• Trainers spelen een sleutelrol: niet als therapeut, maar als iemand die een band opbouwt, signalen oppikt en het gesprek durft aan te gaan.
• Tijd, geld en kennis zijn de grootste belemmeringen voor fitnesscentra om hier structureel mee aan de slag te gaan.
• Het onderzoek doet drie concrete aanbevelingen voor overheid, gemeenten en NL Actief om de fitnessbranche hierin te versterken.

De aanleiding van het onderzoek

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zag een probleem. 14% van de Nederlandse volwassenen en 10% van de jongeren voelt zich mentaal ongezond. 

Dat is geen incidentele dip, maar een structureel probleem in een samenleving waarin prestatiedruk hoog is en rust schaars.

Het ministerie zet daarom stevig in op mentale gezondheid, onder andere via het actieprogramma ‘Mentale gezondheid en GGZ‘ en de Versterkingsagenda die daarop volgde. 

Sport en bewegen worden daarbij telkens genoemd als kansrijke, preventieve schakel. Niet als vervanging van zorg, maar als laagdrempelige plek waar mentale klachten kunnen worden voorkomen of verminderd voordat ze verergeren.

En daar ligt een interessante paradox.

Fitness is al jaren de meest beoefende sport van Nederland. Tussen 2001 en 2022 steeg het percentage Nederlanders dat wekelijks fitnest van 14% naar 27%, en inmiddels goed voor ruim 4,3 miljoen wekelijkse sporters. 

Toch noemen fitnessers zelf mentale en sociale redenen relatief weinig als motivatie: conditie verbeteren (69%), sterker worden (66%) en gezondheid verbeteren (54%) staan duidelijk bovenaan. Mentaal sterker worden (24%) en sociale contacten (9%) bungelen onderaan.

Met andere woorden: de potentie is enorm, maar wordt nog onvoldoende benut en uitgedragen.

Daarom besloot het Mulier Instituut, met steun van het Ministerie van VWS en in samenwerking met NL Actief, te onderzoeken hoe fitnesscentra dit in de praktijk al oppakken. En dan vooral door écht in gesprek te gaan met ondernemers die er dagelijks mee te maken hebben.

Verkennend onderzoek

Het Mulier Instituut zette een vragenlijst uit onder de ruim 1.200 bij NL Actief aangesloten fitnesscentra, met vragen over het aanbod, de doelgroepen en de belemmeringen rondom mentale gezondheid. 39 centra vulden deze in, waarvan 31 erkende Preventiecentra.

Om echt de diepte in te gaan, voerden de onderzoekers vervolgens interviews met 8 vertegenwoordigers van uiteenlopende fitnesscentra: van een studentensportcentrum en een vrouwen-only concept tot een crossfit-gym en een centrum met een stichting als rechtsvorm. 6 van hen waren eigenaar of oprichter.

Belangrijk om te benoemen: dit is een verkennend onderzoek, geen representatief beeld van de hele branche. De onderzoekers spraken bewust met centra die al open stonden voor het thema. 

Daardoor lees je in dit blog vooral inspirerende voorbeelden uit de praktijk. Juist daarom is dit onderzoek zo waardevol: het laat zien wat al kan en wat er nog nodig is om dit breder in de branche te verankeren.

De bevindingen van het onderzoek

Uit de interviews blijkt dat fitnesscentra op heel verschillende momenten en manieren aandacht besteden aan mentale gezondheid, vaak zonder dat dit een apart programma of groot project is. Hieronder lichten we de belangrijkste bevindingen uit het onderzoek toe.

Mentale gezondheid als onderdeel van algehele gezondheid

De 8 geïnterviewde ondernemers maken weinig onderscheid tussen fysieke en mentale gezondheid. Voor hen is het één geheel: ‘het mentale aspect is onderdeel van de vitaliteit, van het fit worden.’

Het onderzoek plaatst hier wel een kanttekening: wie alleen op algehele gezondheid focust, loopt het risico mentale gezondheid als ‘bijvangst’ te behandelen in plaats van als doel op zich. 

Een focus op sterke spieren of een strak lijf kan namelijk net zo goed onzekerheid voeden als zelfvertrouwen. Vooral in een competitieve, masculiene krachtzone waar sporters zich vergelijken met elkaar. Eén geïnterviewde zette daarom bewust een ‘women only’-concept op, om die drempel weg te nemen.

Het intakegesprek en het reguliere aanbod

Alle onderzochte centra zien het intakegesprek als cruciaal moment om ook de mentale gezondheid van een nieuw lid te bespreken, zodat begeleiding hierop kan worden afgestemd. Blijkt een fitnesscentrum niet de juiste plek, dan wordt doorverwezen naar een zorgverlener: ‘Hoewel wij er natuurlijk soms echt wel van balen. Want ja, je verliest natuurlijk niet graag een lid.’

Een apart programma voor mentale gezondheid vinden de meeste geïnterviewden niet nodig; hun diverse aanbod draagt hier al aan bij. 

Vooral groepslessen lenen zich goed voor ademhalings-, concentratie- en visualisatieoefeningen, bijvoorbeeld bij yoga, Pilates en mindfulness. Ook individueel sporten zoals krachttraining wordt genoemd: ‘met name met krachttraining maak je positieve hormonen aan.’

Het kopje koffie na de les

Een terugkerend element: bewust tijd en ruimte voor sociaal contact ná het sporten, met de trainer erbij. ‘We hebben de lessen zo ingepland dat de coach altijd tijd heeft om aan te sluiten.’ Juist in die informele momenten pikken trainers signalen op die tijdens de training niet naar boven komen.

Workshops en thema-maanden

Sommige centra organiseren incidenteel workshops rond slaap, stress of ademhaling, of sluiten aan bij de week van de mentale gezondheid. Een geïnterviewde organiseert een eigen maand van de positieve gezondheid, met wekelijkse thema’s en korte meditaties. Leden schreven ‘positive words’ op die voor het raam kwamen te hangen, wat ook voorbijgangers en potentiële nieuwe leden aantrok.

De rol van de trainer

Trainers zijn volgens alle geïnterviewden de spil, niet als behandelaar maar als iemand die door een opgebouwde band ‘rode vlaggen’ signaleert.

Opvallend: specifieke scholing rondom mentale gezondheid bestaat nauwelijks. Het thema zit wel verweven in opleidingen, maar zelden als een apart vak.

Samenwerking en belemmeringen

De centra werken vooral samen met zorgverleners, de gemeente en NL Actief, en verwijzen bij zwaardere problematiek door: ‘Daar zijn wij gewoon niet voor opgeleid.’ Structurele samenwerking onderhouden kost moeite.

De grootste belemmeringen blijven tijd, geld en kennis. Ook zien de geïnterviewden duidelijk behoefte aan een landelijk initiatief: ‘Wil je er echt substantieel iets mee, dan helpt het wanneer er een soort langdurig programma is waar je mee aan de slag kan.’

6 tips om mentale gezondheid een vaste plek te geven in jouw fitnesscentrum 💛

De bevindingen uit het onderzoek laten zich goed vertalen naar concrete actiepunten. Geen van deze tips vraagt om een compleet nieuw verdienmodel of een dure investering, maar wel om een bewuste keuze om mentale gezondheid expliciet te maken in plaats van impliciet te laten meeliften op je fysieke aanbod.

1. Maak mentale gezondheid een vast onderdeel van je intake

Voeg een paar gerichte vragen over mentale gezondheid toe aan je intakeformulier of -gesprek, naast de gebruikelijke vragen over doelen en blessures. 

Zo geef je direct het signaal dat dit onderwerp bij jou mag, en kun je begeleiding en lesaanbod beter afstemmen op wat een lid nodig heeft. Spreek ook binnen je team af wanneer en hoe je doorverwijst naar een zorgverlener als de hulpvraag te groot is voor jouw centrum.

2. Bouw bewust momenten voor sociaal contact in

Plan je groepslessen zo in dat trainers tijd hebben om na de les te blijven hangen voor een kopje koffie of een praatje. 

Dit kost je weinig, maar levert veel op: het versterkt de sociale binding tussen leden en geeft trainers de kans om signalen op te pikken die tijdens de training onopgemerkt blijven. 

Diezelfde sociale binding is ook precies waarom community zo’n grote rol speelt in de retentie van je leden.

3. Integreer kleine oefeningen in je bestaande lesaanbod

Je hoeft geen nieuw programma te bouwen. Voeg een korte ademhalings-, concentratie- of visualisatie oefening toe aan het begin of einde van groepslessen. Zeker bij yoga, Pilates, boksen of mindfulness. Zo maak je aandacht voor mentale gezondheid een vanzelfsprekend onderdeel van de les, zonder dat het een apart ‘programma’ wordt.

4. Geef je trainers de ruimte om een band op te bouwen

Stimuleer trainers actief om het gesprek aan te gaan met leden, ook buiten de training om. Overweeg kleinere groepslessen of meer een-op-een momenten, juist omdat dit de ruimte geeft voor persoonlijke aandacht. 

Faciliteer trainers die zich willen verdiepen in dit thema, bijvoorbeeld via bijscholing en branchediploma’s bij NL Actief. En kijk naar laagdrempelige tools zoals The Checkers om mentale klachten te leren signaleren.

5. Organiseer een terugkerend moment in plaats van een eenmalige actie

Een eenmalige workshop trekt aandacht. Maar een terugkerend initiatief, zoals een maandelijks thema, een vaste ‘koffie-met-de-coach’-sessie of aansluiten bij de jaarlijkse week van de mentale gezondheid, zorgt voor structurele aandacht. 

Zo voorkom je dat het onderwerp verslapt zodra de eerste hype voorbij is. Bekijk ook de agenda van NL Actief voor bijeenkomsten en congressen waar dit thema regelmatig terugkomt.

6. Zoek actief de samenwerking op

Bouw een netwerk op met zorgverleners, zoals een POH-GGZ in de buurt, en de gemeente. Dat maakt doorverwijzen makkelijker wanneer dat nodig is, en kan er juist ook voor zorgen dat zorgverleners patiënten naar jouw centrum doorverwijzen. 

Wil je dit structureel aanpakken en je centrum positioneren als partner in preventieve zorg? Kijk dan of een erkenning als NL Actief Preventiecentrum bij jouw centrum past.

Conclusie

De mentale gezondheid in Nederland vraagt om actie. Het onderzoek van het Mulier Instituut laat zien dat de fitnessbranche de juiste troeven in handen heeft om hierin een sleutelrol te spelen. Fitnesscentra zijn immers al de meest laagdrempelige en bezochte sportlocaties van ons land. 

Het potentieel is enorm, maar om dat écht te benutten moeten we als branche een omslag maken: mentale gezondheid mag geen toevallige ‘bijvangst’ meer zijn van een fysieke training, maar moet een bewuste pijler worden van onze dienstverlening.

Het mooie is dat de versterking van die mentale component niet vraagt om ingewikkelde, therapeutische programma’s of gigantische investeringen. De kracht zit juist in de menselijke factor die er vaak al is. Het zit in die extra vraag tijdens de intake, de extra aandacht van de trainer, en het bewuste kopje koffie na de les. 

Door deze momenten structuur te geven en te verankeren in de dagelijkse praktijk, transformeren we de sportschool van een plek waar je alleen aan je lichaam werkt, naar een fijne plek voor gehele vitaliteit.

Samen sterker

Natuurlijk sta je als ondernemer niet alleen. NL Actief blijft zich, samen met partners en de overheid, hard maken voor de juiste tools, scholing en langdurige programma’s om centra hierin te ondersteunen.

Mentale gezondheid is een maatschappelijke uitdaging, maar voor de fitnessbranche vooral een unieke kans. Een kans om nóg relevanter te worden voor je leden, je te positioneren als onmisbare preventiepartner in de regio, en écht het verschil te maken. 

De basis ligt er en de inspiratie uit de praktijk is er. Nu is het tijd om de kans te grijpen en hiermee aan de slag te gaan.

Lees hier het volledige onderzoeksrapport van het Mulier Instituut. Wil je meer weten over dit onderwerp of heb je andere vragen? Neem dan contact met ons op.

Auteur: Melanie Verbueken